Diergaarde Blijdorp

Frans van der Valk en Georg van den Bergh richtten in 1854 een tuin voor  fazanten en watervogels op. Door het grote succes groeide dit initiatief uit tot Diergaarde Blijdorp. Op 18 mei 1857 vond de opening plaats. In de beginjaren was het een besloten club voor leden. Tegenwoordig is de dierentuin één van de bekendste publieksattracties van Nederland.

 

Het Spoortuintje

Vlakbij het station de Delftsche Poort in Rotterdam mochten Frans van der Valk en Georg van den Bergh één van de tuintje gebruiken voor hun hobby. De beide spoorwegbeambten hielden van het verzorgen van dieren. In het tuintje waren heesters geplant en een waterkom gegraven. De grond was eigendom van de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij.

Een kokmeeuw en enkele eenden waren de eerste bewoners van de tuin. In het jaar daarop volgden een aantal fazanten, kippen, uilen en roofvogels. De grote trots van het Spoortuintje, zoals het in de volksmond was gaan heten, was een visarend. De tuin raakte in trek onder treinreizigers en kinderen kwamen er de eendjes voeren. In 1856  gingen ze ook de aangrenzende tuin huren. Inmiddels waren ook de nieuwe stationschef S.J. Roosdorp en J.M. Scheffer betrokken bij het initiatief. De uitbreiding bood de gelegenheid om ook zoogdieren te gaan houden. Een hert, twee rendieren, een Java-aap, enkele vossen, een tijgerkat, een gestreepte hyena en een bruine beer kregen ook een plek. Verder werden pauwen, papagaaien en pelikanen aan de “collectie” toegevoegd.

Ontwerp voor de diergaarde uit 1856 door Jan Zocher en Louis Zocher

De gegoede burgerij uit Rotterdam kon lid worden van de tuin. Tegen betaling van tien gulden hadden ze het hele jaar door onbeperkt toegang. Het geld was nodig om de huurkosten en het voer voor de dieren te betalen. Al snel bleek er veel animo te zijn voor het lidmaatschap. Ongeveer 500 Rotterdammers werd lid. Een groot tuinhuis op het terrein werd als sociëteitsgebouw in gebruik genomen.

 De Rotterdamsche Diergaarde

In hetzelfde jaar, 1856, vond men dat Rotterdam een echte dierentuin moest krijgen. Ze namen een voorbeeld aan Artis in Amsterdam, dat toentertijd al internationale bekendheid genoot. Om dit doel te realiseren stond de spoorwegdirectie een groter stuk grond in bruikleen af. Burgemeester en wethouders gaven op 4 augustus 1856 toestemming op deze locatie aan de Kruiskade een echte diergaarde te bouwen. De bouw nieuwe diergaarde was op 1 mei 1857 voltooid. Achttien dagen later, op 18 mei, volgde de officiële opening. Het Spoortuintje werd ontmanteld en afgebroken. Henri Martin, een destijds bekende leeuwentemmer, werd de eerste directeur van de Rotterdamsche Diergaarde.

De dierentuin was een enorm succes. Op 15 september van hetzelfde jaar worde Vereniging Rotterdamsche Diergaarde opgericht. De leden betaalden een jaarlijkse contributie dat hen onbeperkte toegang tot het park verschafte. Later, werd de dierentuin op enkele dagen in augustus opengesteld voor niet-leden. Zij betraden de tuin via een aparte ingang. 

Plattegrond van de Rotterdamse Diergaarde met de nieuwe tuin in 1861. Naar een ontwerp van Jan Zocher en zijn zoon Louis Zocher.

En geleidelijk vonden er meer uitbreidingen plaats. In de jaren na de opening bouwden men onder andere een groot apenhuis, een roofdierengebouw, en een reptielenhuis. De collectie dieren en planten werd aanzienlijk groter. 

In 1924 raakte de diergaarde in de financiële problemen. Door de opkomst van het gedachtegoed van Carl Hagenbeck (1844-1913) raakte de Rotterdamsche Diergaarde uit de mode. Hagenbeck was een verkoper van wilde dieren, met name aan dierentuinen. Hij vond dat dieren niet in kooien achter tralies moesten zitten, maar dat hun verblijven zoveel mogelijk leken op de natuurlijke omgeving en met voldoende recreatiemogelijkheden.

Bezoekers bij de leeuwenkooi in de Diergaarde. Litho van Emrik & Binger, ca. 1865.

Om het financiële tij te keren werd besloten om het lidmaatschap goedkoper te maken, werden tentoonstellingen en kermissen georganiseerd en kwam er verlichting zodat de tuin ook ’s avonds te bezoeken was. Ook nam het aantal dagen waarop niet-leden de diergaarde konden bezoeken toe. Ondanks alle maatregelen bleken ze niet succesvol.

De gemeente Rotterdam had bovendien het oog laten vallen op het stuk grond. Het verkeer in de stad werd steeds drukker en de gemeente wilde tussen Hofplein en Spangen, en tussen Tussendijken en Blijdorp een weg aanleggen. De zou de diergaarde doorkruizen. Tussen de Vereniging Rotterdamsche Diergaarde en de gemeente werd een deal gesloten.

De Rotterdamsche Diergaarde verhuisde naar een nieuwe locatie in de polder Blijdorp. Van het13 hectaregrote terrein werd de dierentuin voor tweederde eigenaar zijn en over een derde betaalde zij een pacht van één gulden. De oude tuin werd voor een deel gratis van de hand gedaan aan de gemeente en de resterende grond werd door de gemeente aangekocht.

Ingang van de verwoeste Rotterdamse Diergaarde aan de Kruisstraat, na het Duitse bombardement van 14 mei 1940. Foto: Hendrik Ferdinand Grimeyer, juni 1940. Gemeentearchief Rotterdam.

Sociëteitsgebouw van de Rotterdamsche Diergaarde. Het gebouw is zwaarverwoest tijdens het bombardement in mei 1940 en na de oorlog gesloopt. Foto Gemeentearchief Rotterdam

Om de nieuwe dierentuin te financieren werd door de Stichting Volkskracht hulp aangeboden. In ruil voor financiële hulp stelde de stichting één voorwaarde. De diergaarde zou voortaan voor iedereen toegankelijk zijn. Om hieraan te voldoen werd op 26 oktober 1938 de Vereniging Rotterdamsche Diergaarde opgeheven en de Stichting Rotterdamse Diergaarde opgericht.

 De dierentuin in Blijdorp

Tussen 1939 en 1941 werd volop gebouwd op de nieuwe locatie in Blijdorp. De diergaarde kwam op het gebied tussen de spoorlijn Utrecht – Rotterdam en de Van Aerssenlaan. De architect Sybold van Ravesteyn (1889-1983) ontwierp de nieuwe dierentuin. Hij is daarmee een van de weinige architecten ter wereld die een dierentuin geheel naar eigen inzicht heeft kunnen ontwerpen. Door het park liep een symmetrieas waarlangs de betonnen gebouwen, zoals de Rivièrahal, uitkijktoren, het roofdiergebouw, een grote vijver en theehuis. Aan weerszijden bevonden zich grote weiden. Tralieweken en hekken werden door Van Ravesteyn zoveel mogelijk vervangen door grachten en greppels. Bovendien kwamen er verwarmde binnenverblijven en ruime leefweiden. De diergaarde in Rotterdam was daarmee uniek in de wereld.

Voormalig verblijf voor giraffen in Diergaarde Blijdorp.

De oude diergaarde aan de Kruiskade was door het bombardement op 14 mei 1940 zwaar beschadigd. Omdat de bouw op locatie in Blijdorp nog in volle gang waren, verbleven de dieren nog op de oude locatie. Veel dieren kwamen om bij oorlogsgeweld. Enkele dieren ontsnapten. Een zebra werd gespot lopend door een winkelstraat en zeeleeuwen zwommen in de grachten. De nog levende dieren werden voortijdig overgebracht naar de nieuwe dierentuin. De opening gebeurde in twee fasen. Het noordelijke deel werd op 7 juli 1940 geopend De dierentuin was vijf maanden, vanaf 7 december 1940, geheel toegankelijk voor het publiek. De nieuwe dierentuin ging voortaan verder onder de naam Diergaarde Blijdorp.

Entree van Diergaarde Blijdorp

Voor het honderd jarig bestaan van de diergaarde in 1957 werden door de Groeneveldt aardewerkfabriek speciale tegels met gestileerde dierenfiguren vervaardigd.

In 1963 werd de Vereniging Vrienden van Blijdorp opgericht. De vereniging biedt de diergaarde financiële ondersteuning. Zo werd dankzij de gelden vanuit de vereniging in 1965 het Henri-Martinhuis gebouwd. Het gebouw werd het verblijf van kleine apen en nachtapen.

De 47 meter hoge uitkijktoren werd in 1972 gesloopt wegens bouwvalligheid. Er bestaan binnen de Diergaarde Blijdorp plannen om de toren terug te brengen.

In natuurlijk ogende biotopen

Sinds 1988 wordt door Diergaarde Blijdorp volgens een nieuw concept gewerkt. Aan de hand van het ‘masterplan’ moeten alle dieren worden geordend per werelddeel en komen zij te leven in natuurlijk ogende biotopen. Ook planten en culturele elementen krijgen een plek in de nagebootste biotopen. Met deze manier van werk is het aanzicht van de hele dierentuin veranderd. In de jaren negentig werden onder meer de vleermuisgrot (1991), de wolvenvallei (1992) en een nieuw verblijf voor de Aziatische olifanten, Indische neushoorns en Maleise tapirs, genaamd de Tamar Indah (1994), volgens dit nieuwe concept gerealiseerd. 

De olifanten nemen met hun verzorgers een bad in het nieuwe bassin van hun nieuwe tropische onderkomen in Taman Indah. ANP/Marcel Antonisse, 1994

Op 27 juni 2001 werd het Oceanium officieel geopend. Het betrof de grootste uitbreiding van de diergaarde tot nu toe met11 hectare. Het is gebouwd op een stuk aan de andere kant van het spoor. Het Oceanium was een jaar eerder in juli 2000 al voor het publiek opengestelde. De dierentuin had toen te weinig geld om het volledige project af te ronden. In de tussenliggende periode werden de verblijven voor de Galápagosreuzenschildpadden en de konings-pinguïns gerealiseerd.

Op het dak van het Oceanium is het grootste zonne-energiecentrale, genaamd Sunport, van Nederland in de bebouwde kom aangelegd. De 3400 zwart/grijs gekleurde zonnepanelen leveren circa 325.000 kWh elektriciteit per jaar. Blijdorp gebruikt die elektriciteit in het Oceanium zelf. Sunport heeft bijna 3,9 miljoen euro gekost.

Op ontdekkingsreis door de Oceanen in het 2001 geopende Oceanium

In de eerste jaren van de 21ste eeuw is het concept uit het masterplan verder uitgewerkt. Zo kwamen er verschillende nieuwe verblijven bij. De Sumatraanse tijgers kregen een grote weide, welke is gescheiden door een bezoekerstunnel in 2005. Tevens werd een begin gemaakt met de aanleg van de Afrikaanse savanne, voor onder meer zebra’s en struisvogels. In 2007 werd de nieuwe weide- en trekvogelvolière voor in Europa levende vogels, zoals kieviten, grutto’s en lepelaars geopend. In datzelfde jaar kregen ook de Pacifische octopussen, Chinese alligators en Zuid-Amerikaanse poedoes elk een nieuw onderkomen. Het jaar erop, in 2008, werd de Krokodillenrivier geopend. Naast Nijlkrokodillen worden hier onder andere karmijnrode bijeneters, klipspringers, rotsklipdassen en treksprinkhanen gehouden. Een nieuw verblijf voor giraffen werd in 2009 opengesteld. Vanwege haar opmerkelijke vorm wordt het binnenverblijf “De Ui” genoemd, ook hebben de giraffen een groot buitenverblijf dat gedeeld wordt met grote koedoes.

De ontwikkelingen in Diergaarde Blijdorp zijn nog lang niet voltooid. Ook de komende jaren wordt nog hard gewerkt aan nieuw- en verbouw van dierenverblijven. Er staat nog een grote Surinamehal gepland; een groot regenwoud dat het verblijf moet worden voor apen, vogels, kaaimannen, etc. De oerang-oetans krijgen een nieuw onderkomen. En de dierentuin gaat aan de slag om het werelddeel Australië als biotoop te realiseren. 

Advertenties

4 thoughts on “Diergaarde Blijdorp

  1. ik kijk uit op de diergaarde wat dit artikel zeer interessant maakt. Graag zou ik de oude plattegrond op canvas willen hebben; enig idee waar ik moet zijn voor hoge resolutie fotos van deze?

    • Dat is vast een mooi uitzicht zo op een dierentuin. Ik heb geen idee of de resolutie van de foto daarvoor geschikt. Wellicht dat het bedrijf die de canvassen maakt hierop een antwoord kan geven.

  2. Wat een leuk artikel om te lezen! Ik ben vlak bij diergaarde Blijdorp geboren en de uitkijktoren komt door dit stukje weer helemaal bij me terug, die was ik helemaal vergeten.
    In de buurt van de diergaarde stonden van die mooie richtingsborden met ‘Diergaarde Blijdorp Zoo’ en dan een grote pijl eronder. Ik (en vele andere?) Rotterdamse kinderen dacht dat zoo de oude spelling was voor ‘zo’. Pas toen ik Engels leerde op school begreep ik het:-)

  3. Uiterst interessant artikel! Er is niet zoveel bekend over de geschiedenis van de dierentuinen in Nederland.
    Mag ik vragen of u de bronnen ook wilt vermelden?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s